Bevrijd (Hardback)

In de jaren zestig werd duidelijk dat veel concentratiekampoverlevenden ernstige psychische klachten ontwikkelden, wat leidde tot de aanduiding KZ-syndroom. Dit onderwerp vormde de basis van het proefschrift van psychiater Jan Bastiaans, die later hoogleraar werd aan de Universiteit Leiden. Bastiaans richtte zich op de behandeling van oorlogsslachtoffers en introduceerde verschillende methoden, waaronder het gebruik van LSD, een stof die in 1966 wereldwijd verboden werd. Echter, Bastiaans en enkele andere psychiaters kregen toestemming om LSD medisch toe te passen. Het was zijn hoop dat dit zou leiden tot een geestelijke bevrijding, naast de lichamelijke bevrijding die in 1945 had plaatsgevonden.

De behandeling van Bastiaans was controversieel binnen de medische gemeenschap, maar kreeg in de media over het algemeen een positievere uitstraling. Tegenstanders waren er wel, maar de meeste psychiaters, ongeacht hun achtergrond of signatuur, verdedigde het gebruik van het middel. Bastiaans was voorzichtig met het gebruik van LSD en benadrukte dat patiënten positieve ervaringen rapporteerden, waardoor hij vond dat verder bewijs niet noodzakelijk was. In die tijd was het concept van evidence-based medicine nog niet wijdverbreid.

De inclusie van verschillende groepen in de diagnoses illustreert de evolutie van het KZ-syndroom. Aanvankelijk was deze diagnose beperkt tot de overlevenden van de Duitse concentratiekampen. Later breidde de definitie zich uit en includeerde ook niet-opgepakte verzetsstrijders, slachtoffers van Japanse kampen, veteranen met verwerkingsproblemen, en slachtoffers van de Molukse gijzelingen. Hierdoor steeg het aantal geschatte patiënten van enkele duizenden naar maar liefst 200.000.

Het publieke bewustzijn van deze problematiek nam toe door onder andere de documentaire "Begrijpt u nu waarom ik huil..." uit 1969, de controverse rond de Drie van Breda, de opening van Centrum ’45 in 1972, de Molukse gijzelingen (1975/1977), en de impact van de tv-serie "Holocaust" in 1979. De media speelden een cruciale rol in het uitlichten van deze thema's en droegen bij aan de verschuiving in diagnostische terminologie. De focus kwam te liggen op de symptomen van de klachten, in plaats van op de onderliggende oorzaken, wat leidde tot de vervanging van de term KZ-syndroom door de bredere en allesomvattende posttraumatische stressstoornis (PTSS). Deze ontwikkeling heeft niet alleen invloed gehad op slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, maar ook op vele andere groepen die trauma hebben ervaren.