De Heksenhamer

Toen paus Innocentius VIII werd gewezen op de tegenstand waar inquisitors in Duitsland tegen heksenvervolgingen mee te maken kregen, vaardigde hij op 5 december 1484 de bul Summis desiderantes affectibus uit. Hierin werd bepaald dat aan inquisitors onvoorwaardelijke steun moest worden verleend in hun strijd tegen hekserij. Ondanks deze boodschap ondervond Institoris weinig steun van zo’n duidelijke bepaling en in een heksenproces in Innsbruck in 1485 leed hij een pijnlijke nederlaag. Om alsnog zijn gelijk te halen, begon hij aan het schrijven van De Heksenhamer, een omvangrijk en berucht werk dat als leidraad diende voor inquisitors en wereldlijke rechters bij het vervolgen en doden van heksen. Hoewel hij Jacobus Sprenger, een dominicaan en zijn aartsvijand, als co-auteur naar voren schoof om gezag te geven aan het werk, is het vrijwel onmogelijk dat Sprenger veel met het boek te maken had; hij had simpelweg te veel andere bezigheden. De Heksenhamer werd tussen 1486 en 1669 in maar liefst vierendertig drukken uitgegeven en leidde naar schattingen tot zo’n 60.000 doden op de brandstapel. Het feit dat ook protestanten deze leidraad gebruikten bij hun eigen wrede heksenvervolgingen, onderstreept de brede maatschappelijke impact van dit werk. De Heksenhamer geldt bovendien als een prangend sociaal-cultureel fenomeen: het laat zien hoe zieke denkers een bevolkingsgroep tot zondebok konden maken, een vergelijking die ook vandaag de dag nog relevant wordt genoemd. Een eerste Nederlandse vertaling maakte het werk toegankelijk voor een breder publiek en bood zo een venster op een historisch tijdperk waarin hun gezag werd gelegitimeerd en uiteenlopende gemeenschappen werd beïnvloed door angst en bedeelde retoriek.

In ons licht wordt duidelijk hoe deze tekst als cultureel en historisch getuigenis fungeert: een synthese van religieuze autoriteit, juridische manipulatie en maatschappelijke angst, die een onverstoorbaar spoor achterliet in de geschiedenis van de vervolging en de relatie tussen religie, recht en samenleving.

• Bul Summis desiderantes affectibus uit 1484
• Steun aan inquisitors tegen hekserij
• Innsbruckse nederlaag in 1485
• De Heksenhamer als handleiding voor vervolging
• Co-auteur Sprenger, hoewel zijn betrokkenheid discutabel is
• 34 drukken tussen 1486 en 1669
• Geschat 60.000 mensen naar de brandstapel
• Protestanten gebruikten vergelijkbare leidraad
• Sociaal-cultureel fenomeen en zondebokvorming
• Nederlandse vertaling vergroot publieke toegankelijkheid