Richter Ensemble Webern: Complete Published String Quartets Bach: The Arts of Fugue (CD)

De koppeling van Bachs Kunst van de Fuga en Weberns strijkkwartetstukken op dezelfde cd lijkt een vanzelfsprekende logica te volgen. De kwaliteiten die Webern herkent en vereert in de muziek van de Cantor ('de ontwikkeling van cyclische vormen, de uitputtende verovering van de tonaliteit, de zoektocht naar absolute ontwikkeling') lijken niet meer te zijn dan de metaforische benamingen die Webern geeft aan zijn eigen ideaal, aan zijn eigen radicaliteit, door een taal te lenen die die van het verleden nabootst, los van de verschillen tussen zijn eigen compositorische principes en die van Bach. Daarom kan er hier - met alle respect voor G. Leonhardt - geen sprake zijn van een ander 'ideaal'. Ondanks Leonhardt kan er geen ander 'voertuig' zijn dan het instrument 'strijkkwartet' om die Kunst der Fuge te 'horen' - een verzameling die wordt geïdentificeerd (misschien te veel?) tot de muzikale abstractie bij uitstek, een soort generatieve en transformationele grammatica van een genre, zoals het serialisme voor Webern de fonologie, syntaxis en moderne muzikale semantiek zou vormen: van Bachs werk, dat alle concrete instrumentale realisaties 'overstijgt', zou het strijkkwartet (uitgebreid met het klavecimbel in Contrapuntus V, VII, X, XIII) - het meest 'verfijnde' en 'geraffineerde' instrumentale apparaat - het meest geschikt zijn om er de kwintessens uit te halen. Webern zou slechts alles tot een hoogtepunt brengen wat Bachs genie al tot uitdrukking bracht, en de aankondiging van de CD laat niet na zich te buiten te gaan aan metafysische clichés: 'het zijn de eeuwige aspecten van de menselijke conditie en ervaring die hier tot uitdrukking worden gebracht! Bach en Weber onthullen de essentie van muziek!' Nou, nee! Het is hier veel subtieler. Naar mijn mening is deze briljante schijf iets anders: hij wordt van de ene kant naar de andere gedragen door een concept dat is opgebouwd, doordacht, verondersteld en dat niets aan het toeval overlaat. Het is 'historisch geïnformeerd', maar op een ongewone, originele en zelfs afwijkende manier. Alles is hier zeer ingenieus: vandaar een poëzie die fragiele en verfijnde correspondenties weeft: het ensemble neemt hier twee verschillende toonhoogten aan: een zogenaamde 'barokke' toonhoogte (415) voor Bach en een toonhoogte iets lager dan de moderne (432) voor Webern. Maar bij zowel Bach als Webern zijn de snaren van darm. Om de structuur van Bachs werk naar voren te brengen, zijn de fuga's gegroepeerd, en 'de afwisseling van de twee componisten stelt de luisteraar in staat de progressie van Weberns artistieke productie te ontdekken in synergie met de toenemende complexiteit van Bachs fuga's. De CD wordt dus voorgesteld als een prismatische constructie, een veelzijdig object. Strikt genomen ontstaat er een kristallijn netwerk met meerdere reflecties, zowel binnen elk van de werken als tussen de werelden van Bach en Webern. Alles weerkaatst alles, zonder samen te smelten. Een fascinerende muzikale spiegel.